พบต้นฉบับเก่าที่ยังไม่เคยตีพิมพ์ ใครมีสิทธิ์นำออกเผยแพร่ครั้งแรก?
คำตอบสั้น ๆ คือ คนที่มีสิทธิ์เผยแพร่ต้นฉบับครั้งแรกคือ "เจ้าของลิขสิทธิ์" ไม่ใช่ "คนที่ถือต้นฉบับ" ถ้าผู้เขียนยังมีชีวิต สิทธิ์เป็นของผู้เขียน ถ้าผู้เขียนเสียชีวิตแล้ว ลิขสิทธิ์จะตกเป็นของทายาทตามกฎหมาย ดังนั้นแม้คุณจะเป็นคนค้นพบหรือครอบครองกระดาษต้นฉบับอยู่ ก็ยังไม่มีสิทธิ์นำไปพิมพ์หรือเผยแพร่เอง หากไม่ได้รับอนุญาต
เจอต้นฉบับเก่า แปลว่าเราเป็นเจ้าของหรือเปล่า?
หลายคนเข้าใจผิดว่า "ของอยู่ในมือเรา ก็เป็นของเรา" ซึ่งถูกแค่ครึ่งเดียว
กฎหมายแยกของออกเป็น 2 อย่าง คือ
ตัวกระดาษหรือสมุดต้นฉบับ เป็นทรัพย์สินที่จับต้องได้ ใครซื้อมา ได้รับมรดกมา หรือได้มาโดยชอบ ก็เป็นเจ้าของตัวสมุดเล่มนั้น เก็บไว้ ขายต่อ หรือมอบให้พิพิธภัณฑ์ได้
เนื้อหาที่เขียนอยู่ข้างใน คือ "งานวรรณกรรม" ซึ่งได้รับความคุ้มครองตาม พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ลิขสิทธิ์เกิดขึ้นทันทีที่ผู้เขียนสร้างสรรค์งาน โดยไม่ต้องจดทะเบียนและไม่ต้องรอให้ตีพิมพ์ก่อน
พูดง่าย ๆ คือ คุณเป็นเจ้าของ "สมุด" ได้ แต่ไม่ได้เป็นเจ้าของ "เรื่องที่เขียนในสมุด" โดยอัตโนมัติ
ใครคือเจ้าของลิขสิทธิ์ต้นฉบับที่ยังไม่เคยพิมพ์?
ขึ้นอยู่กับสถานการณ์ ดังนี้
-กรณีผู้เขียนยังมีชีวิตอยู่ ผู้เขียนเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์และเป็นคนเดียวที่ตัดสินใจได้ว่าจะเผยแพร่หรือไม่ เมื่อไร และอย่างไร แม้ต้นฉบับจะหลุดมืออยู่กับคนอื่นแล้วก็ตาม
-กรณีผู้เขียนเสียชีวิตแล้ว ลิขสิทธิ์ถือเป็นทรัพย์สินอย่างหนึ่ง จึงตกทอดเป็นมรดกไปยังทายาทหรือผู้รับพินัยกรรม ทายาทคือผู้มีสิทธิ์อนุญาตให้ตีพิมพ์ครั้งแรก
-กรณีเขียนขึ้นในฐานะลูกจ้างหรือรับจ้าง ลิขสิทธิ์อาจเป็นของนายจ้างหรือผู้ว่าจ้าง ขึ้นอยู่กับสัญญาและลักษณะงาน ควรตรวจสอบเอกสารประกอบให้ชัด
-กรณีผู้เขียนโอนลิขสิทธิ์ไปแล้ว เช่น เคยทำสัญญาขายสิทธิ์ให้สำนักพิมพ์ ผู้รับโอนคือเจ้าของลิขสิทธิ์
ลิขสิทธิ์ของต้นฉบับที่ไม่เคยพิมพ์ คุ้มครองนานแค่ไหน?
ตามปกติ ลิขสิทธิ์งานเขียนคุ้มครองตลอดชีวิตผู้เขียน และต่อไปอีก 50 ปีหลังผู้เขียนเสียชีวิต
แต่มีจุดสำคัญที่หลายคนไม่รู้ คือ ถ้าผู้เขียนเสียชีวิตก่อนที่งานจะถูกเผยแพร่ กฎหมายไทยให้นับอายุลิขสิทธิ์ 50 ปีนับจากวันที่เผยแพร่ครั้งแรก (มาตรา 19)
นั่นหมายความว่า ต้นฉบับเก่าที่เขียนไว้เมื่อร้อยปีก่อน แต่ไม่เคยพิมพ์เลย อาจยังไม่หมดลิขสิทธิ์ อย่าเพิ่งคิดว่า "เก่าขนาดนี้ เป็นสาธารณะแล้วแน่ ๆ" เพราะอาจผิดได้
ถ้าไม่ขออนุญาต แล้วนำไปพิมพ์หรือโพสต์จะเป็นอย่างไร?
การ "โฆษณา" งานตามความหมายของกฎหมาย หมายถึงการนำสำเนางานออกจำหน่ายหรือเผยแพร่ต่อสาธารณชน ซึ่งเป็นสิทธิ์เฉพาะของเจ้าของลิขสิทธิ์ ถ้าคนอื่นทำโดยไม่ได้รับอนุญาต อาจถือเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ ซึ่งมีทั้งความรับผิดทางแพ่ง เช่น ค่าเสียหาย และโทษทางอาญา โดยเฉพาะถ้าทำเพื่อการค้า
นอกจากนี้ยังมี "สิทธิทางศีลธรรม" ของผู้เขียน คือสิทธิ์ที่จะให้ระบุชื่อตนเองเป็นผู้สร้างสรรค์ และห้ามไม่ให้ใครดัดแปลงงานจนเสียชื่อเสียงหรือเกียรติคุณ แม้ลิขสิทธิ์จะโอนไปแล้ว สิทธิ์ส่วนนี้ก็ยังอยู่กับผู้เขียน
ถ้าหาทายาทไม่เจอ ทำอย่างไรดี?
เป็นปัญหาที่พบบ่อยกับต้นฉบับเก่ามาก ๆ แนวทางที่ควรทำคือ
ตรวจสอบประวัติผู้เขียนให้มากที่สุด เช่น ชื่อ ปีที่เสียชีวิต ครอบครัว หรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
ค้นหาว่ามีพินัยกรรม มูลนิธิ หรือผู้จัดการมรดกหรือไม่
เก็บหลักฐานการติดต่อและการค้นหาทั้งหมดไว้ เผื่อเกิดข้อพิพาทภายหลัง
ในกรณีที่ไม่มีทายาทจริง ๆ ทรัพย์มรดกที่ไม่มีผู้รับตามกฎหมายแพ่งอาจตกเป็นของแผ่นดิน เรื่องนี้ค่อนข้างซับซ้อน ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนตัดสินใจเผยแพร่
สรุป: ก่อนเผยแพร่ต้นฉบับเก่า ควรทำอะไรบ้าง
1.แยกให้ออกว่า คุณเป็นเจ้าของแค่ตัวต้นฉบับ หรือเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ด้วย
2.ตรวจสอบว่าผู้เขียนยังมีชีวิตหรือไม่ และใครเป็นทายาท
3.ขออนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษร ระบุให้ชัดว่าอนุญาตให้ทำอะไร ในรูปแบบไหน และนานเท่าไร
4.ให้เครดิตชื่อผู้เขียนเสมอ และไม่แก้ไขจนผิดเจตนาเดิม
ถ้าไม่แน่ใจ ปรึกษาทนายความด้านทรัพย์สินทางปัญญาก่อนตีพิมพ์
ปรึกษาเรื่องลิขสิทธิ์และทรัพย์สินทางปัญญากับ PATENTTHAI
โทร 085-498-2997 | LINE: @patentthai