ลูกจ้างคิดสิ่งประดิษฐ์ให้บริษัท มีสิทธิได้ค่าตอบแทนพิเศษหรือไม่?
คำตอบสั้น ๆ: มีสิทธิครับ ตาม พ.ร.บ.สิทธิบัตร พ.ศ. 2522 มาตรา 11 และ 12 แม้สิทธิบัตรจะเป็นของบริษัท แต่ถ้าบริษัทได้ประโยชน์จากสิ่งประดิษฐ์นั้น ลูกจ้างผู้คิดค้นมีสิทธิได้ "บำเหน็จพิเศษ" เพิ่มจากเงินเดือนปกติ และบริษัทจะเขียนสัญญาตัดสิทธินี้ทิ้งไม่ได้
สิ่งประดิษฐ์ที่ลูกจ้างคิด เป็นของใคร?
หลายคนเข้าใจว่า "ใครคิด คนนั้นเป็นเจ้าของ" แต่ในงานบริษัทไม่ได้เป็นแบบนั้นเสมอไป
ถ้าคุณคิดสิ่งประดิษฐ์ขึ้นมา จากการทำงานตามสัญญาจ้าง เช่น เป็นวิศวกร R&D ที่บริษัทจ้างมาเพื่อพัฒนาผลิตภัณฑ์ใหม่ สิทธิในการยื่นขอรับสิทธิบัตรจะเป็นของ นายจ้าง ตามมาตรา 11 เว้นแต่จะตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น
เหตุผลง่าย ๆ คือ บริษัทจ่ายเงินเดือน ให้อุปกรณ์ ให้ทีม และลงทุนเพื่อให้เกิดผลงานนั้น กฎหมายจึงให้สิทธิบัตรตกเป็นของบริษัท
แล้วลูกจ้างได้อะไร?
ถึงสิทธิบัตรจะเป็นของบริษัท แต่กฎหมายไม่ได้มองข้ามคนคิด มาตรา 12 กำหนดให้ลูกจ้างผู้ประดิษฐ์มีสิทธิได้ บำเหน็จพิเศษ นอกเหนือจากเงินเดือนหรือค่าจ้างปกติ
เงื่อนไขสำคัญมีข้อเดียว คือ นายจ้างต้องได้รับประโยชน์จากสิ่งประดิษฐ์นั้น เช่น
-นำไปผลิตขายแล้วมีรายได้
-ช่วยลดต้นทุนการผลิตได้จริง
-นำสิทธิบัตรไปให้ผู้อื่นใช้แล้วได้ค่าลิขสิทธิ์ (License)
-ขายสิทธิบัตรต่อให้บริษัทอื่น
ถ้าสิ่งประดิษฐ์ถูกเก็บไว้เฉย ๆ ไม่ได้ใช้ทำประโยชน์อะไรเลย ก็อาจยังไม่เกิดสิทธิเรียกบำเหน็จพิเศษ
ไม่ได้ถูกจ้างมาเพื่อประดิษฐ์ ได้สิทธิไหม?
ได้เช่นกันครับ สมมติคุณเป็นพนักงานฝ่ายผลิต หน้าที่หลักไม่ใช่การคิดค้นอะไรใหม่ แต่คุณใช้ข้อมูล เครื่องมือ หรือประสบการณ์จากที่ทำงาน คิดอุปกรณ์ที่ช่วยให้สายการผลิตเร็วขึ้น กรณีแบบนี้กฎหมายก็คุ้มครองให้คุณมีสิทธิได้บำเหน็จพิเศษเหมือนกัน หากบริษัทได้ประโยชน์จากผลงานนั้น
บำเหน็จพิเศษได้เท่าไหร่?
กฎหมายไม่ได้กำหนดตัวเลขตายตัว โดยทั่วไปมีสองทาง
ทางที่ 1 ตกลงกันเอง ลูกจ้างกับบริษัทคุยกันว่าจะจ่ายเท่าไหร่ อาจเป็นเงินก้อน หรือเป็นเปอร์เซ็นต์จากยอดขายก็ได้
ทางที่ 2 ให้อธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญาชี้ขาด ถ้าตกลงกันไม่ได้ ลูกจ้างยื่นคำขอให้อธิบดีกำหนดบำเหน็จพิเศษได้ โดยจะพิจารณาจากปัจจัยต่าง ๆ เช่น เงินเดือนของลูกจ้าง ความสำคัญของสิ่งประดิษฐ์ และประโยชน์ที่บริษัทได้รับหรือคาดว่าจะได้รับ
บริษัทเขียนสัญญาว่า "ไม่จ่าย" ได้ไหม?
ประเด็นนี้คนถามกันเยอะมาก คำตอบคือ ไม่ได้ สิทธิได้รับบำเหน็จพิเศษเป็นสิทธิที่กฎหมายคุ้มครองไว้ สัญญาจ้างแรงงานจะตัดทอนสิทธินี้ไม่ได้ แม้ลูกจ้างจะเซ็นสัญญาไปแล้วก็ตาม
แต่สิ่งที่สัญญาทำได้ คือการตกลงเรื่อง "ความเป็นเจ้าของสิทธิบัตร" และ "วิธีคำนวณค่าตอบแทน" ให้ชัดเจนตั้งแต่ต้น ซึ่งเป็นผลดีกับทั้งสองฝ่าย
ลูกจ้างควรทำอย่างไรเพื่อรักษาสิทธิ?
-เก็บหลักฐานการคิดค้น เช่น สมุดบันทึกงาน อีเมล ภาพร่าง ไฟล์งานที่มีวันที่ชัดเจน
-ขอให้ระบุชื่อเป็นผู้ประดิษฐ์ ในคำขอรับสิทธิบัตร เพราะเป็นหลักฐานสำคัญว่าคุณคือคนคิด
-อ่านสัญญาจ้างให้ละเอียด ดูว่ามีข้อไหนพูดถึงทรัพย์สินทางปัญญาหรือค่าตอบแทนบ้าง
-ติดตามว่าบริษัทนำผลงานไปใช้อย่างไร เพราะเป็นเงื่อนไขของสิทธิเรียกบำเหน็จ
-ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ ก่อนเจรจาหรือยื่นคำขอต่อกรมทรัพย์สินทางปัญญา
นายจ้างควรทำอย่างไร?
ฝั่งบริษัทก็ได้ประโยชน์ถ้าวางระบบดี แนะนำให้มีนโยบายค่าตอบแทนนักประดิษฐ์ (Inventor Reward Policy) ที่ชัดเจน เขียนเงื่อนไขเรื่องสิทธิบัตรไว้ในสัญญาจ้าง และจ่ายบำเหน็จอย่างเป็นธรรม นอกจากจะลดความขัดแย้งแล้ว ยังช่วยกระตุ้นให้พนักงานกล้าคิดสิ่งใหม่ ๆ ให้องค์กรด้วย
สรุป
ลูกจ้างที่คิดสิ่งประดิษฐ์ให้บริษัท แม้สิทธิบัตรจะเป็นของนายจ้าง แต่ถ้าบริษัทได้ประโยชน์จากผลงานนั้น ลูกจ้างมีสิทธิได้บำเหน็จพิเศษเพิ่มจากเงินเดือน และสัญญาจ้างจะตัดสิทธินี้ไม่ได้ หากตกลงจำนวนกันไม่ได้ ก็ให้อธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญาเป็นผู้ชี้ขาด
📞 ปรึกษา PATENTTHAI ได้ที่ 085-498-2997
💬 LINE: @patentthai